Akif’ten 10 almak

Hasan Mert Kaya- Bugün Akif’le ilgili epeyce az bilinen birkaç doküman yayınlayarak, evrak üzerinden bir kıymetlendirme sunmak istiyorum.

Belgelerde iz sürmek

Değerli dostum ve çok uygun bir efemera uzmanı olan Hasan Kireç kardeşimle, Türkiye’nin birinci üniversitesi olan Darülfünun’a girmek için yapılmış ve Türkiye’deki birinci üniversiteye giriş imtihanının kâğıtlarını görüp, inceleme fırsatımız olmuştu. Hepsi Mehmet Akif (Ersoy) ıslak imzalı imtihan kağıtlarını incelediğimizde hayli farklı bir durumla karşılaştık. Hakikaten de şayet periyot evraklarını içerikleri, ilişkin olduğu kurumu ve gereç cinsi ile değerlendirip, tahlil edebilirseniz evrak sizinle konuşur ve periyoduna dair fazladan birçok bilgi verir.

Türkiye’nin Birinci Üniversite Seçme Sınavı

Birçok denemenin akabinde, 1 Eylül 1900 tarihinde açılabilen Darulûm-ı Âliye-i Diniye Şubesi (Yüksek Din Bilimleri) 30, Ulum-ı Riyaziye ve Olağana Şubesi (Matematik ve Fen Bilimleri) 25 ve Edebiyat Şubesi 25 olmak üzere, toplam 80 bireyle eğitim öğretime başlamıştır. Bu birinci öğrencilerden yüksekokul mezunları üniversiteye imtihansız kabul edilirken, öteki öğrenciler girecekleri kısmın kendi içinde yaptıkları imtihan ile kabul edilir.

Giderek artan ilgi

1910’lara yanlışsız Darülfünun’a ilgi giderek artar. Hem bu ilgi nedeniyle hem de eğitimde kaliteyi arttırmak ismine üniversiteye girmek için yapılacak MuRuusu (Bakalorya) imtihanı hakkında, 26 Mayıs 1913 tarihli bir nizamname kabul edilir. Bu, bir evvelki Maarif Nazırı (Eğitim Bakanı) Emrullah Efendi’nin başından beri istediği bir düzenlemeydi. Kabul edilen bu nizamname ile birlikte imtihanlar merkezi hale gelir. Türkiye’de yapılan birinci üniversiteye giriş imtihanlarının kısa hikayesi böyledir.

Mehmet Akif ve Darülfünun

Mehmet Akif Ersoy, Darülfünun’da edebiyat dersleri veriyordu. Lakin bizim görüp, inceleme fırsatı elde ettiğimiz imtihan kâğıtları, Akif’in Darülfünun’da ders verdiği edebiyat sınıfı öğrencilerinin değil, Ulûm-ı Âliye-i Diniye Şubesi’ne girmek isteyen öğrencilerin 3 Tesrini Sani 1329 (16 Kasım 1913) yılında yapılan imtihan kâğıtlarıydı. Yani bir öğrenci seçme imtihanı kağıtları kümesi ile karşı karşıyaydık. Akif’in adaylara sorduğu soru, notlandırma kriterleri, kazananlar, kaybedenler ile bir devrin kayıp izleri ile karşılaşmıştık.

Mehmet Akif Darülfünun’da başka hocalar ile bir arada.

10 alan yok!

Yazının başlığına bahis olan Mehmet Akif’in yapmış olduğu Türkçe imtihanına ilişkin kağıtların tamamını incelediğimizde, içinde hiç 10 alan öğrenci olmadığını fark ettik. Akif, öğrencilere bir dörtlük yazdırmış ve o dörtlüğü yorumlamalarını istemiş.

Uzman yanılgısı

Bu imtihan kâğıtlarından bir tanesi 2021 bir müzayede de satışa çıktı. Akabinde bir gazetenin kültür sanat ekinde kelam konusu müzayede ile ilgili yapılan haberde Mehmet Akif imzalı bu imtihan kâğıdına yer verildi. Yazının son paragrafında müellifin söyle bir değerlendirmesi vardı: “Ancak burada ‘hasiyyet’ sözünün Arap alfabesinde noktalı h harfi ile yazılması gerekirken, Mehmet Akif üzere lisana vakıf birisinin bu kelimeyi noktasız h harfi ile hem de iki kez yazmış olması şaşırtıcıdır.”

Yazar burada dörtlüğü Mehmet Akif’in yazdığını sanarak hayretlerini belirtmişti. Meğer kâğıtlarda yalnızca imza ile yazı ve sayıyla yazan not kısmı Akif’indi. Biz bu kağıtların 251 adedini inceledik. İmtihana giren öğrenci sayısı muhtemelen 500’e yakındı. İmtihanın en kritik kısmı ise sorunun kendisi, yani hakikat yazımıydı!

Mehmet Akif’in sıfır verdiği bir imtihan kağıdı ve altında imzası.

Sıfırcı Hoca Akif

Akif, seçme imtihanı kağıtlarının tamamına kurşun kalemle, sayıyla ve yazıyla not verip, imzasını atmış. İmtihan kâğıtlarının yarısından fazlasının notu sıfır, bir, iki ve üç. Bu imtihan kâğıtlarının her birinin başka ayrı incelenip kıymetlendirilmesi, Akif’in kanaatini ortaya koymak açısından araştırmacılar için farklı olabilir; Akif neye sıfır vermiş neye sekiz, dokuz vermiş…

İpuçlarıyla dolu kâğıtlar

Mehmet Akif’in, Türkçe imtihanına girmiş olan Mehmet Cemâleddin’in imtihan kâğıdı ve tam çevirisi görülüyor:

Trabzonlu Mehmet Cemâleddin Efendi fotoğraftaki bu zat. Fotoğraftaki evrak Mahmud Cemâleddin’in imtihan müracaat dokümanı. Pekala üstteki imtihan kağıdının katiyetle tıpkı şahsa ilişkin olduğuna nasıl emin olundu?

Başvuru evrakındaki fotoğrafın gerisini kaldırıldığında Mehmet Cemâleddin’in numarası ile imtihan kağıdındaki numara karşılaştırılır ve birebir olduğu görülür. Her iki numara da 360, yani birebirdir.

Bu ortada Akif’ten not olarak 4 alan Mehmet Cemâleddin imtihanı kazanamamış ve evrakları kendisine iade edilmiş. Bu da imtihan giriş evrakının ardına not olarak belirtilmiş: ‘Evrakı İade Kılınmıştır’.

Akif’in okuduğu 251 imtihan kâğıdı, onun fikir ve hassasiyetleriyle ilgili ipuçlarıyla dolu.

Mehmet Akif Ersoy, yakın tarihimizin değerli ve çok pahalı bir ismi. Bu vesile ile anmış olduk. Rahmet olsun.

Araştırmacı Hasan Kireç

Sınavın asıl esprisi Akif’in sorduğu dörtlükteki anahtar kelimelerdeydi. Akif isteseydi dörtlüğü öğrencilerin görebileceği bir yere yazabilirdi. Öğrencilerin imtihan kağıtlarına yazdıkları dörtlükte ne kadar zorlandıkları, yaptıkları karalamalardan muhakkak oluyor. Birtakım sözlerin “sin/ ” ile mi yoksa “sad/ ” ile mi yeniden birebir biçimde “noktalı h/” yoksa “noktasız h/” ile mi yazılacağı üzere… Görselini paylaştığımız imtihan kâğıdında da öğrenci iki kelimeyi evvel “he” harfi ile bitirip, üzerini karalamış, daha sonra “elif/   ” ile bitirmeye karar vermiş. Yani uzun lafın kısası, neredeyse Akif yaptığı imtihanı sorduğu dörtlükte bitirmiş. Öğrencilerin açıklamalarını okumadan evvel dörtlüğü yanlışsız yazıp, yazamadıklarına bakmış. Muhtemelen anahtar sözleri gerçek yazamayanların hiç gözünün yaşına bakmamış tahminen de açıklamaları bile okumayarak iş yükünü hafifletmişti.