AYM’den ‘bekçi’ kararı! Üst arama ve kimlik sorma ayrıntısı

Resmi Gazete’nin bugünkü sayısında yer alan karara nazaran, CHP’li 125 milletvekili, Çarşı ve Mahalle Bekçileri Kanunu’nda 8 farklı düzenlemenin anayasaya karşıt olduğu öne sürülerek iptali ve yürürlüğünün durdurulması için AYM’ye başvurdu. İptal talebinin münasebetinde, kanunun 6’ncı hususunda yer alan ‘noksan alınan tedbir’ kavramının muhakkak olmadığı, ‘tamamlattırmak’ ibaresinin ise mülkiyet hakkını ihlal ettiği, ‘gösteri, yürüyüş ve karışıklıkların önlenmesi emeliyle genel kolluk kuvvetleri gelinceye kadar önleyici önlemleri almak’ ibaresinin toplantı ve şov yürüyüşü düzenleme hakkını sınırlayıcı nitelikte olduğu, ‘halkın sükun ve istirahatini bozanları ve diğerlerini rahatsız edenleri’ kavramının açık olmadığı, ‘engellemek’ ibaresinin ise hangi iş, süreç ve hareketleri kapsadığının muhakkak olmadığı belirtildi.

TOPLANTI VE ŞOV YÜRÜYÜŞÜ HAKKINA SINIRLAMA VURGUSU

AYM kararında, dava konusu kuralda; bekçilerinin önleyici ve gözetici misyon ve yetkileri kapsamında konut, iş yeri ve araçların sahiplerinin noksan aldıkları önlemlerin neler olduğunun açıklanmadığı belirtildi. Kararda, kâfi yasal unsur ve çerçeveyi öngörmemesi nedeniyle kuralın bilinmeyen olduğu, kamu sistemini bozacak hareket ve durumların mahiyeti, boyutu ve hudutlarının neler olduğu belirlenmediği değerlendirmesinde bulunuldu. Ayrıyeten, ‘kamu tertibini bozacak mahiyetteki şov, yürüyüş ve karışıklıkların önlenmesi gayesiyle genel kolluk kuvvetleri gelinceye kadar önleyici önlemleri alma’ yetkisi veren düzenlemenin, toplantı ve şov yürüyüşü düzenleme hakkına sınırlama getirdiğine vurgu yapıldı. 

Mahkeme, kanunda bekçilere verilen, ‘halkın sükun ve istirahatini bozanları ve diğerlerini rahatsız edenleri engelleme’ yetkisine ait kuralı da iptal etti. İptal münasebetinde, kuralda yer alan hareketlerin kabahat kapsamındaki aksiyonlar olarak mı değerlendirileceği, engellemenin kapsamı, hangi yetkileri içerdiği ve sonları konusunda bir belirleme bulunmadığı anlatıldı. 

EL İLE DIŞTAN ARAMA YAPAMAYACAK

Bekçilere el ile dıştan denetim yetkisi veren düzenleme de Anayasa’ya alışılmamış bulundu. Kararda kelam konusu düzenlemenin, ‘kişilerin özel hayatına hürmet gösterilmesini isteme hakkına’ sınırlama getirdiği kaydedilerek, kuralın hem belirsizlik içerdiği hem de keyfiliği önleyecek teminatları sağlamadığı belirtildi. 

AYM’nin iptal ettiği unsurlar ortasında, bekçilere, ‘görev bölgeleri içinde bulunan konut, iş yeri ve araçlar üzere malların korunmasında sahipleri tarafından noksan alınan önlemleri tamamlattırma’ yetkisi de yer aldı. Kararda, “Bekçilerin önleyici ve hami vazife ve yetkileri kapsamında konut iş yeri ve araç sahiplerinin noksan aldıkları önlemlerin neler olduğu açıklanmadığı üzere, bu önlemlerin tamamlanmasından ne anlaşılması gerektiği, bu yetkinin kapsam ve hudutları ile nasıl gerçekleştirileceğinin makul olmadığı, kâfi yasal unsur ve çerçeveyi ön görmemesi nedeniyle kuralın belgisiz olduğu sonucuna ulaşılmıştır” değerlendirmesi yapıldı.

BAKANLIK YÖNETMELİĞİNE BIRAKILAMAZ 

Bekçilerin istihdamı ve işe alınmalarından sonraki hiyerarşilerine ait düzenlemeler de iptal edildi. Mahkeme, bekçilerin istihdamı için ‘İçişleri Bakanlığı’nca çıkarılan yönetmelikle belirlenen eğitim, yaş, sıhhat ve fiziki yeterlilik üzere özel koşullar aranır’ ve ‘çarşı ve mahalle bekçisi olarak istihdam edilmek için İçişleri Bakanlığı’nca çıkarılan yönetmelikte belirlenen metot ve asıllara nazaran yapılacak giriş imtihanında başarılı olmak şarttır’ formundaki kararları de Anayasa’ya karşıt buldu. 

ASTLIK-ÜSTLÜK İLİŞKİSİ

Kanunun 2’nci unsurunda yer alan ve bekçilerin amirlerinin meslek hiyerarşisi içinde belirlenmesini düzenleyen karar de iptal edildi. İptal kararında, kelam konusu düzenlemede bekçilerin astlık-üstlük bağlantısı içerisinde mesleksel hiyerarşideki pozisyonları ve amirlerinin kimler olduğunun açıklanmadığı belirtilerek, “Amirlerinin nasıl ve hangi ölçütler dikkate alınarak tespit edileceği açık ve net biçimde tabir edilmediğinden belli ve öngörülebilir nitelikte bir düzenleme içermeyen kural yasallık prensibine aykırıdır” denildi. 

KİMLİK DENETİMİ DEVAM EDECEK 

Ayrıca, bekçilere, ‘suç işlenmesi, kabahatin faillerinin ya da aranan şahısların kimliklerini tespiti ile mevcut ve mümkün tehlikeleri önleme’ emeliyle şahısları durdurma ve kimlik tespiti yetkisi veren düzenlemenin iptal talebi ise reddedildi. Bekçilere, kimlik ya da evrak göstermekten ve açıklamada bulunmaktan kaçınan ve palavra beyanda bulunulması nedeniyle kimliği belirlenemeyen bireyleri ‘tutma’ yetkisi veren düzenleme de Anayasa’ya alışılmamış bulunmadı. 

SİLAH KULLANMA YETKİSİNİN İPTALİ İSTEMİNE RET

Mahkeme, bekçilere silah kullanma yetkisi verilen düzenlemenin iptali talebini de reddetti. Ret kararının münasebetinde, bekçilere bu yetki verilirken Polis Görev ve Salahiyet Kanunu’na atıfta bulunulduğu belirtilerek, “Saldırıları etkisiz kılmak ve hakkında tutuklama, gözaltına alma zorla getirme yahut yakalama buyruğu verilmiş şahısları ya da hata üstü halinde şüphelileri yakalamak gayesiyle silah kullanılabileceğinin karar altına alındığı, böylelikle yetkinin veriliş gayesine karşıt ve orantısız biçimde kullanılmasını engelleyecek garantiye yer verildiği görülmektedir” denildi.  (DHA)